Екінші ауысым және кеш келетін ата-ана
«Жұмыстан кешкі сегізде келемін. Шаршадым. Баламен бірге сабақ оқығым келмейді» — бұл сөзді біз ата-аналардан жиі естиміз. 2025 жылғы ұлттық баяндама бойынша Алматыдағы мемлекеттік мектептердің 87%-дан астамы екі ауысымда оқытады. Яғни бала мен ата-ана бір-бірін көбіне кешкі 20:00-де ғана көреді. Мұндай күнді екеуі де шаршамайтындай құруға болады — тек сабақты кешке қалдырмау керек.
Екінші ауысымның басты қатесі: сабақты кешке қалдыру
Екінші ауысым кешкі 19:00-ге жуық аяқталады — министрлік 2024 жылы 19:05 деп нақтылады. Бала үйге 19:30–20:00-де жетеді. Дәл осы сәтте оны тапсырмаға отырғызсаңыз, алты сабақтан кейін шаршаған ми жаңа ештеңе қабылдамайды. «Ерінеді», «үлгермейді», «кеше оқыды — бүгін ұмытты» деген шағымдардың көбі дәл осы кештен басталады.
Ал екінші ауысымдағы баланың таңы бос. Сағат 8-ден 12-ге дейінгі төрт сағат — зейіннің ең тың кезі. Үй тапсырмасы да, дауыстап оқу да сол уақытқа көшуі керек. Кешке тек жеңіл әңгіме мен ұйқы қалады.
Ереже қарапайым: екінші ауысымда үй тапсырмасы — таңертең, кешке — ештеңе. Алғашқы күндері бала қарсыласады, бұл қалыпты. Бір-екі аптадан кейін әдетке айналады.
Күн тәртібінің үлгісі: екінші ауысым
Төмендегі кесте — бағдар, заң емес. Үй тапсырмасының ұзақтығы 2017 жылғы бұйрықтағы нормаға сүйенеді: 2-сынып — 50 минут, 3–4 — 70, 5–6 — 90. Ұйқы — Денсаулық сақтау министрлігінің 2026 жылғы ұсынымы бойынша 6–12 жаста 9–12 сағат.
- Бірінші ауысымда керісінше: мектептен келген соң 1–1,5 сағат демалыс (тамақ, серуен, экран емес).
- Содан кейін 16:00–17:30 аралығында тапсырма — сіз келгенше бітіп тұрады.
- Кешкі 20 минуттық рәсім екі ауысымда да бірдей.
| Уақыт | 2-сынып | 3–4-сынып | 5–6-сынып |
|---|---|---|---|
| Тұру, таңғы ас, қозғалыс | 7:30–8:30 | 7:30–8:30 | 7:30–8:30 |
| Үй тапсырмасы (25 минут жұмыс — 5 минут үзіліс) | 9:00–9:50 | 9:00–10:10 | 9:00–10:30 |
| Дауыстап оқу | 10 минут | 15 минут | 15 минут |
| Бос уақыт, серуен, түскі ас | 10:30–13:00 | 10:30–13:00 | 11:00–13:00 |
| Мектеп (сабақ кестесіне қарай) | 13:30–18:00 | 13:30–18:30 | 13:30–19:05 |
| Кешкі ас, 20 минуттық рәсім | 19:30–20:30 | 19:30–20:30 | 20:00–21:00 |
| Ұйқы | 21:00 | 21:30 | 22:00 |
Кешкі 20 минут: 20:00-де келген ата-ана не істейді
Дәптер тексермеңіз. Кешкі тексеріс екі жаққа да ауыр: сіз шаршағансыз, бала қорқады, аяғы айғайға ұласады. Оның орнына үш қысқа қадам жеткілікті.
- 1 минут — мазмұндау: «Бүгін қай сабақтан қандай жаңа нәрсе білдің?» Бір сөйлем болса да жеткілікті. Бала дауыстап айтқанын есінде ұзақ сақтайды.
- 5 минут — дауыстап оқу. Сіз кешкі ас ішіп отырасыз, бала қасыңызда бір бет оқиды. Түзетпейсіз, тек тыңдайсыз.
- 5 минут — «ертең не болады»: сөмке, сабақ кестесі, мектептен кім алып келеді. Таңертеңгі асығыстық осылай жойылады.
- Қалған уақыт — сабақсыз әңгіме. Кім не істеді, кім ренжітті, кім күлдірді.
Хилл мен Тайсонның 2009 жылғы шолу зерттеуінде тапсырманы бірге орындаудың үлгеріммен байланысы теріс болып шықты, ал «оқу не үшін керек» деген әңгіме үлгерімге ең көп әсер ететін нәрсе болып шықты. Кешкі әңгіме дәптер тексеруден әлдеқайда құнды.
Әжеге нені тапсыруға болады, нені болмайды
Farabi Kids Lab-тың сауалнамасында ата-аналар жиі айтады: «Қасында отырып шығарса — шығарады, өз бетінше — жоқ». Күндіз әжесінің қолында жүрген балада бұл әдет тезірек қалыптасады: әже жанынан кетпейді, жауабын айтып жібереді.
- Болады: таймер қосу, оқығанын тыңдау, «бітті ме?» деп сұрау, тамақтандыру, серуенге алып шығу.
- Болады: сөмкесін бірге тексеру — тапсырманы емес, ертеңгі дайындықты.
- Болмайды: «мен басқаша үйретемін». Есептеу тәсілі апайдікінен басқа болса, бала шатасады, мектепте қате есептейді.
- Болмайды: қасында отырып әр мысалды бірге шығару.
- Болмайды: экранға қатысты бөлек ереже. «Әжеде бола береді, үйде болмайды» десе, бала екі үйде екі түрлі болады.
Экран ережесін бір параққа жазып, екі үйдің тоңазытқышына іліңіз: телефон — тапсырма біткен соң, күніне қанша минут, қай сағатта өшеді. Әже ережені өзі ойлап таппайды — сіз бергенін ұстанады.
Әкенің орны — таңертең
Ұлттық статистика бюросының MICS-2024 сауалнамасы бойынша Қазақстанда баламен арнайы айналысатын әкелердің үлесі 2015 жылғы 6,6%-дан 18,6%-ға өскен. Екінші ауысымда әкеге лайықты орын бар: таңғы ас пен тапсырманың алғашқы 20 минуты немесе демалыс күнгі математика.
Бір ғана міндет — бірақ тұрақты. «Қолым тигенде көмектесемін» дегеннен жүйе шықпайды. «Сейсенбі мен бейсенбіде мазмұндауын мен тыңдаймын» — міне, жүйе.
Қараңғыда үйге қайту және бірінші ауысымды сұрау
Қазан айының соңынан бастап екінші ауысым біткенде далада қараңғы болады. Мұны «балам қорықпайды» деген сөзбен шешуге болмайды, оны жоспарлау керек.
- Күртеге немесе сөмкеге жарық шағылыстырғыш тағу.
- Бір ғана бекітілген жол — өткелдері мен аула кіреберістері бірге жүріп сыналған.
- «Шықтым» және «келдім» — екі хабарлама: қоңырау күтпей, өзі жазады.
- Көрші балалармен топ болып қайту, ата-аналар кезектесіп қарсы алады.
- Жолда телефон қалтада жатады: құлаққап пен экран көзді де, құлақты да жолдан алаңдатады.
1–2-сынып үшін бірінші ауысымды сұрауға болады: директорға жазбаша өтініш беріңіз, себебін нақты көрсетіңіз — ата-ана кеш келеді, бала үйге жалғыз қайтады. Кепілдік жоқ, бірақ жазылмаған өтініш қаралмайды. Орын тапшылығын ескеріп, тамыз айында-ақ жазып қойған дұрыс.
Жиі қойылатын сұрақтар
- Екінші ауысымда үй тапсырмасын қашан орындаған дұрыс?
- Таңертең, 9:00–10:30 аралығында. Екінші ауысым кешкі 19:00-ге жуық аяқталады, одан кейін баланың зейін қоры таусылып қалады. Таңертеңгі сағаттар бос әрі зейін ең тың кез — тапсырма да, дауыстап оқу да сол уақытта орындалады, кешке тек 20 минуттық жеңіл рәсім қалады.
- Бала күндіз әжесінде болады. Сабағын кім тексереді?
- Әже тексермейді — ол таймерді қосады, оқығанын тыңдайды, тамақтандырады. Тексеретін — ата-ана, бірақ дәптерді емес: кешке 1 минуттық мазмұндау және 5 минут дауыстап оқу арқылы. Әжеге бір-ақ өтініш: өзінше түсіндірмеу және қасында отырып бірге шығармау.
- Жұмыстан 20:00-де келемін, шаршаймын, сабаққа уақыт жоқ. Не істеу керек?
- Кешке сабақ оқымаңыз: тапсырманы таңертеңге (екінші ауысым) немесе түстен кейінгі 16:00–17:30-ға (бірінші ауысым) көшіріңіз. Кешке 20 минут жеткілікті: бір сөйлеммен мазмұндау, бес минут дауыстап оқу, ертеңгі күнді бірге жоспарлау. Хилл мен Тайсонның 2009 жылғы шолуы бойынша дәл осындай әңгіме тапсырманы бірге орындаудан пайдалырақ.
- Екінші ауысымдағы 2-сынып оқушысы қашан ұйықтауы керек?
- Бағдар — 21:00, 5–6-сыныпта 22:00-ден кешіктірмей. Денсаулық сақтау министрлігінің 2026 жылғы ұсынымы бойынша 6–12 жастағы балаға 9–12 сағат ұйқы керек. Екінші ауысымнан кейін бала үйге 20:00-де келсе, ұйқыға дейін бір-екі сағат қана қалады — сондықтан ол уақытқа тапсырма емес, тамақ пен әңгіме сыйғаны дұрыс.