Балаға күніне қанша сағат экран қарауға болады?
«Балаға күніне қанша сағат телефон беруге болады?» — ата-аналардан ең жиі еститін сұрағымыз. Шынын айтсақ, 7–12 жасқа бір нақты сан жоқ: ДДҰ нормасы 5 жаста бітеді. Одан әрі сан емес, ереже жұмыс істейді.
ДДҰ нақты не айтады, не айтпайды
ДДҰ-ның 2019 жылғы ұсынымы тек кішкентай балаға арналған: 1 жасқа дейін — экран мүлде жоқ, 1 жаста — ұсынылмайды, 2–4 жаста — отырып қарайтын экран күніне 1 сағаттан аспасын. 5 жастан асқан балаға ДДҰ ешқандай сан бермейді.
Кейбір басылымдар «7–12 жас — күніне 2 сағат» деп жазып, оны ДДҰ-ға телиді. Бұл ДДҰ емес — Америка педиатрлар академиясының (AAP) ескі ұсынымы. Қазір сол академия 6 жастан асқан балаға сан айтпайды: тұрақты шек қойыңыз, ұйқы, қозғалыс және сабақ экраннан бұрын тұрсын.
Интернеттегі «2 сағат» — заң емес, ескі бағдар. 7–12 жасқа ДДҰ нормасы жоқ.
Жас бойынша кесте: қай сан кімдікі
| Жас | Бағдар | Кімнің ұсынымы |
|---|---|---|
| 1 жасқа дейін | Экран жоқ | ДДҰ, 2019 |
| 1–2 жас | Ұсынылмайды | ДДҰ, 2019 |
| 2–4 жас | Күніне 1 сағатқа дейін | ДДҰ, 2019 |
| 5–6 жас | Ресми сан жоқ; бағдар — 1 сағат шамасы, ересекпен бірге | ДДҰ норма бермейді; бағдар |
| 7–12 жас | Ресми сан жоқ; «2 сағатқа дейін» — ескі бағдар; шарт: ұйқы, қозғалыс, сабақ бірінші | AAP; ДДҰ норма бермейді |
Сан іздеген анаға қысқа жауап: бастауыш сынып баласына демалыс экраны күніне 1–2 сағат — жеткілікті бағдар, тек ұйқы мен сабақ соның есебінен қысқармасын. Бұл — бағдар, заң емес.
Іс жүзінде қанша отырады
АҚШ-тағы Common Sense зерттеуі бойынша 8–12 жастағы бала күніне орта есеппен 5 сағат 33 минут экран алдында отырады, 5–8 жаста — 3 сағат 38 минут. Қазақстан бойынша ресми дерек жоқ. Kaspersky Safe Kids деректері (2025 жылғы қаңтар–мамыр) бойынша қазақстандық баланың экран уақытының 29%-ы — YouTube, 16%-ы — TikTok, 14%-ы — WhatsApp, 9%-ы — Roblox.
Біздің сауалнамада ата-аналардың 47%-ы баласын «телефонға тәуелді» деп белгілеген, 10–12 жаста — 54%. Бүгін кешке істейтін бір нәрсе: баланың телефонында «Экран уақыты» (iPhone) немесе Digital Wellbeing (Android) бөлімін ашып, апталық санды қараңыз. Көп ана «бір сағат шығар» деп ойлайды, ал онда төрт сағат тұрады.
Мәселе сағатта емес — экран сапасында
Бір сағат бір сағатқа тең емес. Әжесімен видеоқоңырауда сөйлескен 40 минут пен қысқа видео парақтаған 40 минут миға екі түрлі әсер етеді. Қысқа видеода әр бірнеше секунд сайын жаңа кадр, жаңа әсер келеді. Содан кейін кітаптың бір беті балаға тым баяу көрінеді. Дәл сол бала кітап ашқанда «ерінеді».
- Жасыл: видеоқоңырау, бірге қараған мультфильм, оқу платформасы, тапсырма орындау. Шектеу кезегі ең соңында.
- Сары: ұзақ мультфильм, ойын (Roblox сияқты). Уақыты қатаң шектеледі.
- Қызыл: TikTok, YouTube Shorts, Reels — қысқа видео. Ең «қымбат» сағат. 10 жасқа дейін мүлде бермеуді ұсынамыз.
Шектеуді сағаттан емес, қызыл тізімнен бастаңыз — кешкі жанжал бірден азаяды.
Үйдегі 3 ереже — саннан маңызды
AAP педиатрлары 6 жастан асқан балаға санды емес, тұрақты ережені ұсынады. Үшеуі жеткілікті.
- Ұйқыдан 1 сағат бұрын — экран жоқ. Денсаулық сақтау министрлігінің 2026 жылғы тамыздағы ұсынымы бойынша 6–12 жастағы бала 9–12 сағат ұйықтауы керек, ал кешке гаджетті азайту қажет.
- Тамақ үстінде — жоқ. Ас үстелі — отбасы бірге сөйлесетін негізгі орын. Бала мұнда сұрақ қоюды, өз ойын жеткізуді үйренеді.
- Жатын бөлмеде — жоқ. Түнде телефон ас үйде зарядталады. Баланікі де, ата-ананікі де.
Үш ереже ата-анаға да қатысты. «Маған болады, саған болмайды» — бала үшін ереже емес, әділетсіздік.
3 күндік эксперимент: телефонсыз
Телефонның балаңызға қалай әсер етіп жүргенін білгіңіз келсе, дауласудың керегі жоқ — өлшеңіз. Демалыс күндерін қоса 3 күн таңдаңыз. Алдын ала ескертіңіз: «Жұма, сенбі, жексенбі телефон ас үйде тұрады, тек қоңырауға». Босаған уақытты толтырыңыз: серуен, дос, үстел ойыны.
- Экспериментке дейін: 60 секундқа таймер қойып, таныс емес мәтін оқытыңыз. Неше сөз оқыды, мазмұнын айта алды ма — санды жазып қойыңыз.
- Әр кеш: қай уақытта ұйықтады, таңертең өзі тұрды ма.
- Кешкі көңіл-күй: айғай болды ма, «ерінеді» деген сөз неше рет шықты.
- 3-күннің соңында: сол таймер-тесті қайталаңыз.
Үш күнде оқу жылдамдығы күрт өзгермейді, бірақ ұйқы мен кешкі көңіл-күй өзгереді. Егер телефонсыз да зейіні шашырап, кеше оқығанын бүгін ұмытып жатса — мәселе телефонда емес. Farabi Kids Lab-та мұндай баланы 40 минуттық диагностикада 9 параметр бойынша тексереміз: телефон себеп пе, әлде салдар ма.
Жиі қойылатын сұрақтар
- 7 жастағы балаға күніне қанша сағат телефон беруге болады?
- Бір ресми сан жоқ: ДДҰ нормасы 5 жаспен бітеді. Қазіргі ұсыным — сан емес, тұрақты ереже: 9–12 сағат ұйқы, күнделікті қозғалыс және сабақ экраннан бұрын. Осы үшеуі орындалып тұрса, 7 жастағы балаға демалыс экраны күніне 1–2 сағат — қалыпты бағдар.
- ДДҰ 7–12 жасқа қанша сағат экран ұсынады?
- Ұсынбайды. ДДҰ-ның 2019 жылғы ұсынымы тек 5 жасқа дейінгі балаға арналған: 1 жасқа дейін — экран жоқ, 2–4 жаста — күніне 1 сағаттан аспасын. «7–12 жас — 2 сағат» деген санды кейбір басылымдар ДДҰ-ға телиді, бірақ ол Америка педиатрлар академиясының ескі ұсынымы.
- Оқу платформасындағы уақыт экран уақытына кіре ме?
- Кіреді, бірақ қысқа видеомен бір қатарда тұрмайды. Тапсырма орындау, видеоқоңырау, бірге қараған фильм — «жасыл» экран: шектеу керек болса, алдымен TikTok пен Shorts қысқарады, оқу платформасы — ең соңында. Дегенмен ұйқы алдындағы 1 сағат ережесі оқу платформасына да қатысты.
- Телефонды мүлде тартып алу керек пе?
- Жоқ. Біздің тәжірибемізде 6–12 жаста мүлде тартып алу жасырын қолдану мен өтірікке әкеледі. Нәтиже беретіні — үш тұрақты ереже (ұйқыдан 1 сағат бұрын, тамақ үстінде, жатын бөлмеде — жоқ) және қысқа видеоны шектеу.
- Ұйықтар алдында телефон неге зиян?
- Денсаулық сақтау министрлігінің 2026 жылғы ұсынымы бойынша 6–12 жастағы бала 9–12 сағат ұйықтауы керек және кешке гаджетті азайту қажет. Ұйқысы қанбаған бала таңертең сабаққа зейін қоя алмайды, кеше оқығанын бүгін ұмытады.