Балаға айғайлап қойдым — енді не істеу керек?
Кеше кешке тағы айғайлап қойдыңыз. Бала жылады, сіз есікті жауып алып, өзіңізді жек көріп отырдыңыз. Бұл сізді жаман ана етпейді. Бұл — кешкі сабақта бір нәрсенің баланың шамасынан тыс екенінің белгісі.
Айғай — баланың кінәсі емес, дабыл
Ешкім өз баласына жайдан-жай айғайламайды. Айғай әдетте үшінші-төртінші рет түсіндіргеннен кейін шығады: сіз айтасыз — бала түсінбейді, тағы айтасыз — тағы түсінбейді. Ағзаңыз осылайша «мен шаршадым, бұл әдіс жүрмей тұр» дейді.
Бала ерініп отырған жоқ. Көбіне ол тапсырманы шынымен орындай алмай отыр: оқиды, бірақ түсінбейді немесе кеше оқығанын бүгін ұмытып қалған. Айғай бұл олқылықты жаппайды, тек жасырады. Бір ана бізге былай деген: «Күнде айғай шығарамын, айына әрең бір бет оқытамын». Айғай оқу жылдамдығын бір сөзге де көтерген емес.
Айғай — «бала жаман» деген белгі емес. Бұл — «тапсырма қазір оның шамасынан тыс» деген белгі.
Айғай балаға қалай әсер етеді — қорқытпай айтайық
Қорыққан бала ойлана алмайды. Бұл мінез емес, физиология: үрей кезінде ми ойлауды қойып, қорғануға көшеді. Сондықтан айғайдан кейін бала «мүлдем ештеңе білмейтін» болып көрінеді — сол сәтте ол шынымен де нашар ойлайды.
976 отбасын бақылаған зерттеуде (Wang & Kenny, 2013) қатты сөзбен ұрсу баланың мінезін түзетпеген: керісінше, бір жылдан кейін мінез мәселелері мен жабырқау белгілері көбейген. ЮНИСЕФ-тің ата-аналарға арналған қазақ тіліндегі құралында да солай жазылған: ананың ашуы баланың қасарысуын ғана күшейтеді.
Бірақ бір рет айғайлау баланы бұзбайды. Бұзатыны — айғайдан кейін ештеңе болмағандай жүре беру. Ал татуласуға 5 минут жетеді.
Татуласудың 3 қадамы: мойында — ата — қайт
Бала тынышталған соң — сол күні кешке немесе ертеңіне таңертең. Ұзақ-сонар кешірім сұраудың да, өзіңізді ақтаудың да қажеті жоқ. Үш қысқа қадам жеткілікті.
- 1-қадам. Мойындау: «Мен саған айғайладым. Бұл дұрыс болмады. Бұл сенің кінәң емес — мен шаршап кеттім». Кінәні балаға емес, өзіңізге аласыз.
- 2-қадам. Сезімді атау: «Сен қорықтың ба? Ренжідің бе?» Бала «иә» десе: «Түсінемін. Қорыққанда солай болады». Сонда бала өз сезімінің атын біледі де, оны ішіне бүгіп қалмайды.
- 3-қадам. Тапсырмаға қайту: «Мына есепті бірге қарайық. Қай жерін түсінбедің?» Сонда бала бұл тапсырманы айғайымен емес, жақсы аяқталғанымен есте сақтайды.
Ең маңыздысы — «бірақ сен де...» деп жалғамау. «Мен айғайладым, бірақ сен тыңдамадың» деген бір сөйлем бүкіл татуласуды жоққа шығарады.
Чек-лист: айғайым шаршағаннан ба, әлде себебін білмегеннен бе?
Айғай екі түрлі болады. Біріншісі — сіздің күш-қуатыңыз таусылған. Екіншісі — баланың неге орындай алмай отырғанын білмейсіз, сондықтан оны жалқаулық деп қабылдайсыз. Емі де екі түрлі.
| Не байқайсыз | Мәселе қайда |
|---|---|
| Кез келген сабақта, кез келген уақытта ашуланамын | Шаршау — сізде. Балаға емес, өзіңізге демалыс керек |
| Тек оқу кезінде немесе тек математикада айғай шығады | Себеп — баланың нақты бір дағдысында |
| Бала орындай алады, бірақ орындамайды; кейін өзі шығарып қояды | Мәселе — мотивация мен күн тәртібінде |
| Үш рет түсіндірсем де, сол қатені қайталай береді | Олқылық бар. Түсіндіру көмектеспейді — себебін табу керек |
| Сағат 20:00-ден кейін бәрі бұзылады | Мәселе уақытта. Баланың зейін қоры таусылған |
Екі-үш белгі бірдей сәйкес келсе — айғай сіздің мінезіңізден емес, дұрыс таңдалмаған тапсырмадан немесе дұрыс емес уақыттан шығып отыр.
Ата-ана шаршауының 4 белгісі
Бұл диагноз емес, айна. Төртеуі де сәйкес келсе — сіз нашар ана емессіз, демалыссыз жұмыс істеп жүрсіз.
- Таңертең тұра сала кешкі сабақты ойлап, ішіңіз қысылады.
- Балаға деген жылылық азайып, тек «отыр, оқы, жаз» деген бұйрықтар қалды.
- Болмашы нәрсеге жарылып кетесіз: төгілген су, ұмытылып қалған дәптер.
- Айғайдан кейін «мен жаман анамын» деген ой күнде келеді.
Бұл жағдай апталап созылып, ұйқы мен көңіл-күйіңіз де бұзылса — өзіңіз үшін психологқа бару ұят емес. Ана демалмаса, ешбір әдіс жүрмейді.
Балаңызға репетитор болуды қойыңыз
Ана бір мезгілде мұғалім де, тексеруші де, жұбатушы да бола алмайды. Бала сізден жылылық күтеді, ал сіз қолыңызға секундомер алып, минутына неше сөз оқығанын санап отырсыз. Екі рөл соқтығысқан жерден айғай шығады.
Тексеруші рөлінен бас тартыңыз. Тапсырманың дұрыс-бұрысын мұғалім тексереді — бұл соның жұмысы. Сіздің рөліңіз — уақыт пен тыныш орын беру және «қиын жерін көрсетші» деу.
Егер бала бір дағдыда — оқуда, есеп шығаруда, есте сақтауда — айлап тұрып қалса, себебін маман анықтағаны дұрыс. Farabi Kids Lab-та біз жұмысты дәл сол үшін 40 минуттық жеке диагностикадан бастаймыз: оқу жылдамдығы, түсіну, зейін, есте сақтау — барлығы 9 параметр. Себеп табылса, кешкі айғайдың негізі де кетеді.
Бүгін кешке бір ғана нәрсені өзгертіңіз: баланың қатесін тексермей, «қай жері қиын?» деп сұраңыз. Айғай сол сұрақтан кейін сирейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
- Балама айғайлап қойдым, енді не істеу керек?
- Бала тынышталған соң үш қадам жасаңыз: айғайлағаныңызды мойындаңыз («мен айғайладым, бұл дұрыс болмады, бұл сенің кінәң емес»), баланың сезімін атаңыз («қорықтың ба?»), содан кейін сол тапсырмаға бірге қайтыңыз. «Бірақ сен де...» деп ақталмаңыз — ол татуласуды жоққа шығарады.
- Айғайдан кейін баладан кешірім сұрасам, беделім түспей ме?
- Түспейді, керісінше. Бала қатесін мойындай алатын ересекті көргенде, өз қатесін мойындауды үйренеді. Кешірім ұзақ болмауы керек: бір-екі сөйлем, кінәні өзіңізге аласыз, содан кейін тапсырмаға қайтасыз.
- Бала сабақ оқығанда ашуланамын, өзімді ұстай алмаймын. Не істеу керек?
- Айғай шығып бара жатқанын сезсеңіз — 10 минут үзіліс жариялаңыз, бұл жеңіліс емес. Сабақты 20:00-ден кейін емес, мектептен келген соң 1–1,5 сағат демалып барып бастаңыз. Ашу тек бір пәнде шығатын болса — бала ерініп отырған жоқ, сол дағдыда олқылығы бар; оны түсіндіру емес, себебін табу түзейді.
- Бір рет айғайлау балаға зиян келтіре ме?
- Бір рет айғайлап, артынан татуласу баланы бұзбайды. Зиян келтіретіні — күнде қайталанатын айғай және одан кейін ештеңе болмағандай жүре беру. 976 отбасын бақылаған зерттеуде (Wang & Kenny, 2013) қатты сөзбен ұрсу баланың мінезін түзетпеген, керісінше, бір жылдан кейін мәселені көбейткен.